Kế toán gửi báo cáo tháng: lãi 100 triệu. Nhưng sáng ngày 5, tài khoản không đủ trả lương, và nhà cung cấp đang gọi nhắc. Bạn tự hỏi "lãi đâu rồi?". Lãi trên báo cáo và tiền trong tài khoản là hai con số khác nhau, và chênh lệch giữa chúng chính là nơi doanh nghiệp nhỏ hay gặp rắc rối.
Trả lời nhanh
Lãi là chênh lệch giữa doanh thu và chi phí ghi nhận trong kỳ, không phải số tiền thực nhận. Tài khoản cạn dù có lãi thường do sáu nguyên nhân: khách nợ chưa trả, hàng tồn kho tăng, trả nhà cung cấp sớm hơn khách trả bạn, trả gốc vay, mua sắm tài sản, và các khoản trả dồn vào một kỳ như thuế, bảo hiểm, thưởng. Muốn biết rõ, cần xem báo cáo dòng tiền chứ không chỉ báo cáo lãi lỗ.
Vì sao lãi và tiền lệch nhau
Kế toán thường ghi nhận doanh thu khi giao hàng hoặc xuất hoá đơn, và ghi chi phí khi phát sinh, không phải khi tiền ra vào tài khoản. Cách ghi này phản ánh đúng hiệu quả kinh doanh, nhưng khiến lãi và tiền đi lệch nhịp. Nhịp lệch càng lớn khi công ty bán chịu nhiều, giữ nhiều hàng, hoặc đang tăng trưởng nhanh.
6 nguyên nhân dòng tiền âm
1. Khách nợ chưa trả
Bán 1.000 triệu nhưng chỉ thu được 700 triệu trong tháng nghĩa là 300 triệu của bạn đang nằm ở túi khách. Doanh thu đã vào báo cáo, tiền thì chưa. Đây là nguyên nhân hàng đầu ở công ty bán cho doanh nghiệp khác. Cách xử lý ở bài quy trình nhắc nợ 5 bước.
2. Hàng tồn kho tăng
Nhập thêm hàng để chuẩn bị mùa cao điểm là việc đúng, nhưng tiền mua hàng đi ra ngay, còn doanh thu chỉ đến khi bán. Hàng ế cũng là tiền chết: nằm trong kho, không ra thành tiền.
3. Trả nhà cung cấp sớm hơn khách trả bạn
Nhà cung cấp cho nợ 15 ngày, khách của bạn nợ 45 ngày. Mỗi đơn hàng như vậy, bạn tự ứng tiền 30 ngày. Công ty càng bán nhiều, khoảng ứng này càng lớn.
4. Trả gốc vay
Tiền lãi vay là chi phí và có trong báo cáo lãi lỗ. Tiền gốc thì không phải chi phí: nó đi ra khỏi tài khoản nhưng không làm giảm lãi. Đây là khoản thường bị quên khi nhìn báo cáo.
5. Mua sắm tài sản, sửa chữa lớn
Mua máy móc, xe, cải tạo cửa hàng làm tiền đi ra một lần, còn chi phí chỉ được phân bổ dần qua nhiều tháng. Tháng mua tiền giảm mạnh dù lãi vẫn đẹp.
6. Các khoản trả dồn vào một kỳ
Thuế, bảo hiểm, thưởng cuối năm, tiền thuê nhà trả theo quý hoặc năm. Chúng có thể được trích dần vào chi phí từng tháng nhưng tiền chỉ ra một lần.
Ví dụ bằng số
Đây là ví dụ giả định, đơn vị triệu đồng, chỉ để thấy cách lãi biến thành âm tiền.
| Khoản | Ảnh hưởng đến tiền |
|---|---|
| Lãi trên báo cáo tháng | +100 |
| Khách nợ tăng thêm | −300 |
| Hàng tồn kho tăng thêm | −150 |
| Nợ nhà cung cấp tăng thêm (chưa trả) | +200 |
| Trả gốc vay | −50 |
| Mua máy móc | −80 |
| Tiền thay đổi trong tháng | −280 |
Lãi 100 triệu, nhưng tiền giảm 280 triệu. Không có khoản nào ở trên là bất thường hay gian lận, chỉ là công ty đang bán chịu, nhập hàng và đầu tư cùng lúc.
Cách kiểm tra công ty bạn đang rơi vào nguyên nhân nào

Bạn không cần là kế toán để làm. Nhờ kế toán đưa số dư công nợ phải thu, hàng tồn kho, công nợ phải trả của đầu tháng và cuối tháng, rồi điền vào bảng như ví dụ trên. Sau vài tháng, bạn thấy khoản nào lặp lại nhiều nhất.
Cách xử lý từng nguyên nhân

- Thu tiền nhanh hơn: đặt cọc khi nhận đơn, giảm hạn nợ, nhắc nợ trước hạn thay vì sau hạn.
- Giữ tiền lâu hơn một cách hợp lý: đàm phán kéo dài hạn thanh toán với nhà cung cấp lớn, nhưng không nên làm hỏng quan hệ.
- Giảm tiền chết trong kho: xem hàng nào bán chậm nhất, đừng nhập tiếp, xả bớt.
- Lập kế hoạch cho khoản lớn: khoản đến hạn trong 3 tháng tới phải được ghi vào lịch tiền từ bây giờ. Bài bảng dự báo dòng tiền 13 tuần hướng dẫn cách làm.
Ví dụ theo ngành
Các ví dụ là giả định.
- Công ty thương mại phân phối. Rủi ro chính là khách nợ và tồn kho. Theo dõi số ngày thu tiền và số ngày hàng nằm kho cho từng nhóm hàng.
- Công ty dịch vụ, thiết kế, phần mềm. Rủi ro chính là lương trả mỗi tháng nhưng khách thanh toán theo giai đoạn dự án. Nên đặt mốc thu tiền trong hợp đồng theo tiến độ.
- Công ty xây dựng, lắp đặt. Tiền vật tư ra trước, nghiệm thu thu tiền sau. Cần dự báo tiền theo từng công trình.
Checklist mỗi cuối tháng

Hỏi đáp
Công ty có lãi mà vẫn thiếu tiền có phải đang làm ăn kém không?
Không nhất thiết. Công ty tăng trưởng nhanh thường thiếu tiền vì phải ứng vốn cho hàng hoá và công nợ. Điều quan trọng là bạn nhìn thấy khoản thiếu trước và có kế hoạch.
Báo cáo dòng tiền khác báo cáo lãi lỗ thế nào?
Báo cáo lãi lỗ cho biết doanh thu trừ chi phí trong kỳ. Báo cáo dòng tiền cho biết tiền thực sự vào và ra tài khoản trong kỳ, gồm cả tiền gốc vay và mua tài sản. Cần xem cả hai.
Nên giữ bao nhiêu tiền dự phòng?
Không có con số chung. Nhiều chủ doanh nghiệp chọn mức đủ trả lương và chi phí cố định trong vài tuần, tuỳ mức biến động của ngành. Hãy hỏi kế toán dựa trên số liệu công ty.
Có nên vay thêm để bù thiếu tiền không?
Chỉ khi biết rõ nguyên nhân thiếu là tạm thời (ví dụ khoản thu đã chắc chắn sắp về). Vay để bù thiếu do mô hình kinh doanh thì chỉ kéo dài vấn đề.
